Ga naar hoofdinhoud
De doop van Christus door Jan van Scorel (ca. 1527-30)

De doop van Christus in de Jordaan (ca. 1527-30)

Jan van Scorel

dinsdag 10 november 2015

Een hemelse ontdekking

Tussen 2013 en 2015 is De doop van Christus uit eigen collectie gerestaureerd en technisch onderzocht in het restauratieatelier van het Frans Hals Museum. Naar aanleiding hiervan werd de tentoonstelling Jan van Scorel - een hemelse ontdekking samengesteld, die van 14 november 2015 tot en met 13 maart 2016 te zien was.

Over de kunstenaar

Jan van Scorel (1495-1562) wordt beschouwd als de belangrijkste overdrager van de Renaissance naar de Noordelijke Nederlanden. Als één van de eerste reisde hij naar Italië. Daar bestudeerde hij niet alleen de overblijfselen van de klassieke oudheid, maar ook de kunst van grote meesters als Michelangelo en Raphaël. Zijn opgedane kennis bracht hij vervolgens weer mee terug naar de Nederlanden.

In 1527 verhuisde hij vanwege politieke onrust van Utrecht naar Haarlem. Hier zou hij zijn eerste werkplaats oprichten, waar hij verscheidene leerlingen en assistenten onder zijn hoede nam. De bekendste daarvan was Maarten van Heemskerck (1498-1574). Scorels verblijf in Haarlem heeft een grote impact gehad op de ontwikkelingen van de schilderkunst in de stad. In 1530 keerde Scorel terug naar Utrecht, waar hij zijn tweede werkplaats begon. Hij overleed in 1562 op 67-jarige leeftijd.

De restauratie

De restauratie van De doop van Christus werd uitgevoerd door restauratoren Jessica Roeders en Jorinde Koenen. Dat was zeker nodig, want door de verouderde, verkleurde vernislaag en de vele overschilderingen die over de eeuwen heen waren aangebracht, was er weinig meer te zien van het originele verfoppervlak. Bij de restauratie werden de vernislaag en de overschilderingen weggehaald, zodat het originele beeld met haar originele kleuren weer tevoorschijn kwam. Hierna werden groeven in de verflagen gevuld en beschadigingen gecorrigeerd. Tot slot is het schilderij opnieuw voorzien van een vernislaag.

Jessica Roeders en Jorinde Koenen tijdens restauratie De doop van Christus door Jan van Scorel

Twee bijzondere ontdekkingen

Tijdens de restauratie van De doop van Christus zijn er twee bijzondere ontdekkingen gedaan. Er was al langer het vermoeden dat de bovenste plank van het houten paneel van het schilderij een latere toevoeging was, onder andere door de duidelijk afwijkende schilderstijl op die plank. Na onderzoek van de verflagen is dit vermoeden verder bevestigd. Op een röntgenopname van de bovenste plank zijn namelijk tussen de wolken de contouren te zien van het bovenlichaam van een figuur die zijn rechterarm naar beneden uitstrekt. Dit kan alleen maar God de Vader zijn geweest. We kunnen speculeren dat de wens van de eigenaren van het schilderij om God in de hemel toe te voegen de reden was om het paneel aan de bovenkant te vergroten. Waarom en wanneer de figuur later weer is overgeschilderd, is niet met zekerheid te zeggen, al zou het logisch zijn dat het protestantse stadsbestuur van Haarlem achter de beslissing zat. Zij vonden namelijk dat mensen geen beeltenis van God mochten maken.

Lees verder onder onderstaande afbeeldingen.

Drie nieuwe figuren

Toen langs de rechterrand van het paneel een oude overschildering werd verwijderd, wachtte nog een verrassing. Er kwamen drie nieuwe figuren tevoorschijn in de groep aan de overkant van de rivier. De figuur die op een verhoging staat, is Johannes de Doper, die ook al centraal op de voorgrond te zien is. De twee figuren achter hem, behoren tot de omstanders. Dat Johannes twee keer op het schilderij staat, is niet uniek; Hij wijst namelijk naar Christus, gekleed in zijn purperen mantel, die ook al op de voorgrond afgebeeld staat. Christus draait zich op zijn beurt om naar de twee mannen die hem volgen, gekleed in geel en rood. Dat zijn dezelfde mannen die op de voorgrond rechts van de boom hun gele en rode mantel af doen. Wederom is niet duidelijk wanneer de drie figuren zijn overgeschilderd.

Lees verder onder onderstaande afbeelding.

Jan van Scorel, De doop van Christus (detail) voor restauratie
Jan van Scorel, De doop van Christus (detail) na restauratie

Frans Hals als restaurator?

In het Noord-Hollands Archief in Haarlem wordt een bijzonder document over Frans Hals bewaard. In de rekeningenboeken van het stadsbestuur over het jaar 1629 werd opgetekend dat de schilder 24 pond betaald kreeg voor het ‘verlichten ende veranderen’ van schilderijen afkomstig uit het Jansklooster. Tot de kostbare schilderijen uit het klooster behoorde ook De doop van Christus. Zou het kunnen dat Frans Hals het schilderij heeft behandeld of gerestaureerd? En wat heeft hij dan precies gedaan? Is hij verantwoordelijk voor de overschilderingen? We kunnen alleen maar gissen.

De doop van Christus door Jan van Scorel (ca. 1527-30)

FRANS HALS MUSEUM

Groot Heiligland 62, Haarlem

Dinsdag t/m zondag

11.00 - 17.00 uur

Blijf op de hoogte

Meld je aan voor onze nieuwsbrief